Ik zie steeds meer AI-gegenereerde afbeeldingen op LinkedIn. Persoonlijk ben ik niet zo’n fan, maar voor de rest onschuldig. Het kan een groter probleem worden wanneer het gebruik van AI de overhand krijgt in bijvoorbeeld de Tweede Kamer, wat recent in het nieuws was. Mogelijk ook nog niet zo’n ramp, alhoewel dit wel invloed kan hebben op het algehele vertrouwen in de politiek. Men kan zich al snel gaan afvragen of een gestelde Kamervraag iets is wat de politicus zich daadwerkelijk afvraagt, of wat door een GPAI-model is gegenereerd als Kamervraag. Het erop kunnen vertrouwen dat een handeling ook overeenkomt met wat de partijen beogen, is voor mij een klein bruggetje naar een essentieel (maar naar mijn mening vaak ondergewaardeerd) onderdeel van het contractenrecht: de handtekening. Zo’n mooie pennenstreek zorgt er tenslotte voor dat jouw wil zich door een verklaring heeft geuit, toch?
Net zoals het girale geld aan het winnen is van het contante geld, is de elektronische handtekening ook aan het winnen van de ‘natte’ handtekening. Met de opkomst van AI is er ook wel steeds meer behoefte aan een betrouwbare elektronische handtekening.
Voordat ik een spoedcursus elektronische handtekeningen geef, is het nog goed om even stil te staan bij de vraag waarom we ook alweer handtekeningen zetten. We gaan hiervoor terug naar de kern van het verbintenissenrecht, hierboven al aangehaald. Artikel 3:33 BW schrijft voor dat een rechtshandeling een op een rechtsgevolg gerichte wil vereist die zich door een verklaring heeft geuit. De handtekening is de verklaring en dient als bewijs voor het uiten van jouw wil. Wanneer de handtekening rechtsgeldig is gezet, zorgt dit voor dwingende bewijskracht (artikel 151 Rv). Dit houdt in dat een rechter verplicht is de inhoud van het ondertekende document als waar aan te nemen. Hiervoor moet het document wel rechtsgeldig zijn opgemaakt, wat voor elektronische handtekeningen betekent dat zij voldoen aan de eisen die de wet hierover stelt.
In de verordening ‘betreffende elektronische identificatie en vertrouwensdiensten voor elektronische transacties in de interne markt’, oftewel de ‘eIDAS-verordening’ wordt de elektronische handtekening uiteengezet. In Nederland vinden we dit onder meer terug in artikel 3:15a BW. Er zijn in totaal drie smaakjes: de “eenvoudige” (de EES), de geavanceerde (de AES) en de gekwalificeerde elektronische handtekening (de QES). Aan de EES (artikel 3 onder 10 eIDAS) zijn nauwelijks eisen verbonden. Je spreekt ervan wanneer het gaat om gegevens die gehecht of logisch verbonden zijn met andere gegevens in elektronische vorm. Dit is een lage drempel en er is bijvoorbeeld sprake van wanneer je een e-mail ondertekent, of wanneer je de handtekeningenregel in een pdf invult.
De AES (artikel 26 eIDAS) is al wat ingewikkelder. De handtekening moet:
op unieke wijze aan de ondertekenaar verbonden zijn;
het mogelijk maken deze te identificeren;
tot stand zijn gekomen met gegevens die de ondertekenaar, met een hoog vertrouwensniveau, onder zijn uitsluitende controle kan gebruiken; en
op zodanige wijze aan de daarmee ondertekende gegevens verbonden zijn, dat elke later gemaakte wijziging kan worden opgespoord.
De AES wordt erg breed ingezet; van de afname van SaaS, het sluiten van een arbeidsovereenkomst tot het sluiten van een leaseovereenkomst. De gemiddelde Trust Service Provider (TSP) kan al moeite hebben om aan deze vereisten te voldoen. Rechters leggen de lat ook vrij hoog, zo is bijvoorbeeld te lezen in een uitspraak van de Rechtbank Den Haag uit 2018 of de Rechtbank Amsterdam uit 2019. In beide uitspraken werd het zetten van een (elektronische) handtekening betwist. Doordat de betrouwbaarheid van de elektronische handtekening vrij laag was, concludeerde de rechter in beide gevallen dat er geen rechtsgeldige handtekening was gezet, waardoor het document vrije bewijskracht had (artikel 152 Rv). De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI), voorheen het Agentschap Telecom, heeft ook wel eens een waarschuwing opgelegd aan een Trust Service Provider die pretendeerde een dienst voor geavanceerde elektronische handtekeningen aan te bieden.
Er zijn overigens niet heel veel uitspraken omtrent het zetten van elektronische handtekeningen. De discussie of er daadwerkelijk is getekend wordt minder vaak gevoerd dan wat men precies getekend heeft en hoe dit uitgelegd moet worden: Haviltexen is niet voor niets een juridisch werkwoord.
Laat het in ieder geval duidelijk zijn dat er met enkel het digitaal plaatsen van een naam in combinatie met e-mailverificatie géén sprake is van een AES. Hierdoor is er automatisch sprake van de EES, de eenvoudige elektronische handtekening, die vrije bewijskracht heeft. Net als in de aangehaalde uitspraken, mag de rechter dan zelf bepalen welke waarde hij toekent aan de handtekening.
De crème de la crème onder de elektronische handtekeningen is de gekwalificeerde variant, de QES. Deze variant wordt onder andere gebruikt wanneer de wet dit voorschrijft (zoals bij medische of notariële verklaringen), of wanneer er zeer grote investeringen worden gedaan. Hier zijn de zwaarste eisen aan verbonden. Naast alle vereisten voor de AES, moet de handtekening zijn aangemaakt met gebruikmaking van een gekwalificeerd middel (Bijlage I eIDAS) en gebaseerd zijn op een gekwalificeerd certificaat (bijlage II eIDAS). Een gekwalificeerd certificaat is het bewijsstuk wat de TPS uitgeeft na verificatie van de identiteit van de ondertekenaar. Het gekwalificeerde middel bestaat uit de hardware en software waarmee de handtekening door de ondertekenaar wordt gezet.
Het certificaat wordt in Nederland afgegeven door de RDI, waarbij de Europese Commissie een lijst bijhoudt van alle TSP’s die een gekwalificeerde elektronische handtekeningendienst aanbieden. Een TSP moet door meerdere hoepels heen springen voordat zij zo’n dienst kan aanbieden. Een gekwalificeerde elektronische handtekening heeft automatisch hetzelfde rechtsgevolg als de handgeschreven handtekening (artikel 25 lid 2 eIDAS) en daarmee altijd dwingende bewijskracht. Een AES en EES hebben dit in Nederland alleen wanneer de methode die gebruikt is voor ondertekening voldoende betrouwbaar is. Bepalend hierin kan de mate van identificatie zijn, de beveiliging van het ondertekenproces en eventuele frauderisico’s en signalen. Bij ingrijpende overeenkomsten, zoals krediet of lease, of bij consumenten, zal de betrouwbaarheid ook strenger getoetst worden. Dit is een open norm en vaak moet nog maar blijken of de gezette handtekening wel voldoet aan de eisen die gesteld zijn aan de AES.
Gelet op alle technische snufjes die komen kijken bij de QES, zou je denken dat dit de meest veilige handtekening is. En op papier is deze elektronische handtekening dat ook. Maar zoals bij veel digitale onderwerpen komt AI ook hier om de hoek kijken. In opdracht van de Oostenrijkse tegenhanger van de RDI, de RTR-GmbH, is dit jaar een uitgebreide studie gedaan naar de AI-risico’s voor gekwalificeerde vertrouwensdiensten en de gekwalificeerde elektronische handtekening.
De gesignaleerde risico’s ontstaan zowel bij het implementeren als het gebruiken van een QES. In de implementatiefase van een QES varieert dit van gemanipuleerde hardware en een aangepaste toeleveringsketen als kwetsbaarheden die ontstaan door ontwikkeltools die gebruikmaken van AI. Dit laatste is een breder risico wat speelt bij de ontwikkeling van software middels AI. Wanneer gegenereerde code ongecontroleerd in productie belandt, kan dat bredere gevolgen hebben dan alleen voor de handtekening zelf. Gesignaleerde risico’s bij gebruik zijn bijvoorbeeld identiteitsverificaties die kwetsbaar zijn voor deepfakes en synthetische identiteiten, groeiende aanwezigheid van malware in het proces van ondertekening en social engineering. Er kunnen twee fundamentele problemen ontstaan:
De identiteit: wie heeft er eigenlijk getekend? Een handtekening op basis van een neppe identiteit kan technisch perfect zijn, maar is juridisch waardeloos.
De inhoud: wat is er eigenlijk getekend? Als het document op het moment van ondertekening wordt verwisseld, heb je misschien wel ingestemd, maar niet met wat je dacht.
Wie weet zal de nieuwe eIDAS-verordening, de eIDAS 2.0, een aantal zorgen weg kunnen nemen. De Europese Commissie wil met de eIDAS 2.0 het gebruik van de QES toegankelijk maken. Deze herziening van de eIDAS-verordening zorgt er onder meer voor dat QES-aanbieders geïntegreerd worden in de Europese Digitale Identiteitsportemonnee, de EUDI Wallet, en deze breder worden ingezet. Het zal via de EUDI Wallet goedkoper en makkelijker worden voor alle EU-burgers om een QES te gebruiken, zonder dat er aanvullende diensten nodig zijn. Grote online platforms, banken en andere gereguleerde private partijen worden verplicht om de EUDI Wallet te accepteren. Doordat identificatie wordt gekoppeld aan door de overheid gecontroleerde bronnen zoals de BRP, wordt het niet alleen makkelijker maar hopelijk ook veiliger. Daarnaast wordt er middels het Architecture and Reference Framework van de EU gewerkt aan een technisch veiligere en stevigere basis voor het gebruik van de EUDI Wallet.
Betekent dit een 100% veilige en betrouwbare handtekening? Ga er nog maar niet van uit. Zo hebben de huidige smartphones, die nodig zijn voor inzet van de EUDI Wallet, nog niet de beveiligde chips die de eIDAS 2.0 vereist waardoor het gewenste niveau van betrouwbaarheid nog niet gehaald kan worden. Ook zal de grotere schaal waarop de EUDI-Wallet en QES ingezet gaan worden simpelweg betekenen dat er meer potentiële zwakke plekken ontstaan, iets wat in het Oostenrijkse onderzoek ook wordt aangestipt. Bovendien zullen menselijke fouten en misverstanden altijd blijven bestaan.
Iedereen die verantwoordelijk wil omgaan met het elektronisch ondertekenen van documenten, doet er goed aan zich af te vragen welk niveau passend is bij de situatie. Een eenvoudige handtekening voor een nieuwsbriefregistratie is prima. Voor grote financiële verplichtingen is het fijner een hogere lat te hanteren. De techniek, wet- en regelgeving hieromtrent ontwikkelen zich snel. De vragen die we ons zullen stellen blijven vaak hetzelfde: wie heeft er getekend en wat is er getekend? Mocht je hulp nodig hebben bij dit soort vragen, we denken graag met je mee.
Meld je nu aan voor één van de nieuwsbrieven van ICTRecht en blijf op de hoogte van onderwerpen zoals AI, contracteren, informatiebeveiliging, e-commerce, privacy, zorg & ICT en overheid.