Indien je het nog niet gemerkt had: we zitten midden in ‘The Digital Decade’. De huidige tien jaar waarin de Europese Unie vol inzet op digitalisering. Dit gaat mede gepaard met een groot aantal wetten waar rekening mee moet worden gehouden.
Al deze regels dienen duidelijke doelen, omschreven in het Digital Decade Policy Programme. Zo biedt de Digital Services Act (DSA) EU-burgers meer online bescherming en zorgt de AI Act voor een beter en veiliger gebruik van kunstmatige intelligentie. Het blijft niet alleen bij regels. Er is al meer dan 207 miljard euro geïnvesteerd om de gestelde digitale doelstellingen te behalen.
Een van de doelstellingen die de Europese Commissie heeft gesteld is dat iedereen kan deelnemen aan digitale kansen. Een logische gedachte is dan ook dat nieuwe wet- en regelgeving vanuit Europa, en de documenten waar zij in terugkomen, in begrijpelijke taal opgesteld worden. Maar wie bijvoorbeeld de AI Act, de Dataverordening of de Digitale Omnibusverordening opent komt al snel teksten tegen die niet direct met “AVI uit” op zak te lezen zijn. Als lezer van blogs over de Digital Decade is jouw doel waarschijnlijk wel om ingewikkelde materie te kunnen begrijpen.
Gelukkig, hoe kan het ook anders, zijn wij zeer goed in het in kaart brengen van deze regels. De Digital Decade Roadmap helpt iedere organisatie op weg om de wet- en regelgeving te doorgronden.
De leesbaarheid van juridische teksten is erg belangrijk. Denk aan toestemmingsformulieren die in begrijpelijke en duidelijke taal geschreven moeten zijn, of gebruikersvoorwaarden van een online platform. In dit blog zal ik daarom ingaan op een aantal theorieën over de leesbaarheid van teksten en geef ik wat praktische handvatten die jou op weg kunnen helpen bij het vertalen van de Digital Decade naar klare taal.
Jip en Janneke-taal
Tegenwoordig wordt een ingewikkelde tekst al snel in ChatGPT gegooid met het prompt ‘leg dit uit in Jip en Janneke-taal’. Je krijgt vervolgens een tekst die verdacht veel lijkt op een Annie M.G. Schmidt-boek over waarschijnlijk een saaier onderwerp. Bovendien mag je er niet vanuit gaan dat ChatGPT een correcte samenvatting maakt. De theorie achter begrijpelijke teksten is wat uitgebreider dan een Jip en Janneke-verhaal. Kennis hiervan kan helpen bij het schrijven in ‘klare taal’.
Er zijn heel veel manieren om de leesbaarheid van een tekst te bepalen. Er is ook al redelijk wat onderzoek naar gedaan, zoals terugkomt in dit artikel van onderzoekers aan de Universiteit van Oxford. In Nederland is men vooral bekend met de eerder aangehaalde AVI methode en het Europees Referentiekader. In het kader van AI en software is het ook nog goed om het Halstead-complexiteitsmodel te benoemen, een methode oorspronkelijk bedoeld om vast te stellen hoe ingewikkeld software is geschreven. Om dit blog leesbaar en tegelijkertijd leuk te houden, licht ik twee misschien wat onbekendere modellen toe.
Stukje theorie
Het eerste model heeft meteen ook de leukste naam, de SMOG-formule staat namelijk voor de ‘Simple Measure of Gobbledygook’. Deze formule is vooral bedoeld om bij Engelse teksten een leesbaarheidsscore te formuleren die aangeeft hoeveel jaar totale scholing nodig is om de tekst te begrijpen. Het is vooral een nuttig handvat voor duidelijke communicatie in de zorg. De formule is vrij simpel: 3 + de wortel van het aantal woorden met meer dan drie lettergrepen in 30 willekeurige zinnen. Als we de Engelse versie van de Dataverordening gebruiken en 30 willekeurige zinnen selecteren (steekproef via ChatGPT, gecontroleerd of ze er ook daadwerkelijk in voorkomen) is dit het resultaat: 3 + √234 ≈ 3 + 15.3 = afgerond 15 jaar scholing nodig om de tekst te begrijpen. In de praktijk komt dit ook redelijk overeen: een 19- of 20-jarige (rechten)student zou de wet moeten kunnen begrijpen.
Een tweede methode om de complexiteit van teksten vast te stellen, is de Lexicale Dichtheidsscore (de LD-score). Met deze score kan worden aangegeven hoe informatierijk een tekst is; hoeveel echte inhoud erin zit vergeleken met het aantal woorden. Het geeft mooi weer hoe complex een tekst kan zijn, met name bij juridische en academische teksten. De LD-score wordt als volgt berekend:
LD = (Aantal inhoudswoorden / Totaal aantal woorden) x 100%
Inhoudswoorden zijn bijvoorbeeld zelfstandig naamwoorden, werkwoorden en bijvoeglijk naamwoorden. Onder andere lidwoorden, voorzetsels en voegwoorden zijn geen inhoudswoorden. Wanneer er een score uitkomt van 40% of minder, kan je ervan uitgaan dat het een eenvoudige tekst is. Bij 50% of meer gaat het al snel om academische teksten. Een van de 30 willekeurig geselecteerde zinnen uit de Engelse Dataverordening is als volgt: “Dark patterns are design techniques that push or deceive consumers into decisions that have negative consequences for them.”, uit overweging 38. Deze zin telt 18 woorden, waarvan 10 inhoudswoorden: (10/18) x 100% ≈ 55,6%, wat betekent dat deze zin redelijk wat vaktaal zou moeten bevatten. Dit klopt ook, het gaat tenslotte om een uitleg van het begrip ‘dark patterns’.
Stukje praktijk
Al die verschillende leesbaarheidsformules vertalen zich niet heel snel naar de praktijk. Alleen het weten dat een tekst vol vaktaal zit, is niet genoeg. De kunst is om dit te vertalen naar een begrijpelijkere tekst. Om een tekst zo leesbaar mogelijk te schrijven, stellen veel bedrijven een schrijfwijzer op. In zo’n schrijfwijzer kunnen een aantal punten terugkomen:
-
Structuur: Hoe je jouw tekst opbouwt, kan van grote invloed zijn op hoe leesbaar je tekst is. De logische opzet van ‘inleiding, kern, slot’ is vaak een goede start.
-
Benadering: Voor wie je schrijft is erg belangrijk om te bepalen of je tekst te begrijpen zal zijn voor de lezer. Schrijven voor de nieuwsbrief van je sportclub moet je anders aanpakken dan het schrijven van een literair onderzoek.
-
Schrijfstijl: Het gebruik van ouderwetse of dure woorden heeft een groot effect op de leesbaarheid van je tekst. Denk dan niet alleen aan woorden zoals ‘interoperabiliteitsspecificaties’, maar ook ‘desalniettemin’, ‘ergo’ of ‘echter’. Juristen (waaronder ook ikzelf) kunnen hier vaak moeilijk afscheid van nemen.
Het is misschien een open deur, maar om informatie helder over te brengen is kennis van het onderwerp een duidelijk vereiste. De SMOG-formule geeft aan hoeveel jaar onderwijs nodig is om een tekst te kunnen begrijpen. Een gelijk aantal studiejaar, en misschien wel een stuk meer, is vaak ook nodig om de tekst over te brengen.
Leesbaarheid is een belangrijk vereiste van de teksten en adviezen die wij opstellen. Wanneer een juridische tekst begrijpelijk en duidelijk is voor alle partijen, ontstaan er minder misverstanden over de inhoud. Als iedereen de tekst op dezelfde manier leest, zal er minder ‘gehaviltext’ (naar het arrest uit 1981) hoeven worden.
De kernwaarden deskundig, praktisch, betrokken en ondernemend blijven daarom in het achterhoofd tijdens het schrijven. Het maakt niet uit of het gaat om een e-mail, een DPIA of een blog over de EHDS.
Heb jij behoefte aan praktische en heldere adviezen? Wij hebben allemaal de AVI-Digital Decade op zak. Neem gerust contact op!
