Kopiëren, analyseren, doorgeven: waar stopt de TDM-exceptie?

In onze dagelijkse informatievoorziening is AI niet meer weg te denken. Of men nu wil of niet, iedereen gebruikt het direct of indirect: van de berichtgeving in je nieuws-app die met behulp van generatieve AI tot stand is gekomen, tot de slimme thermostaat die je huiskamer warm houdt op een zo efficiënt mogelijke manier.

Hoe AI leert en waarom dat auteursrechtelijk schuurt

De AI-modellen die hieraan ten grondslag liggen, komen niet uit de hemel vallen. Er is bestaande informatie nodig om modellen te trainen. Op basis van patronen die gevonden worden in die informatie, kan een model voorspellingen doen op nieuwe informatie. In het geval van taalmodellen, zoals ChatGPT, Claude, Gemini en Microsoft Copilot, wordt een woordenbrij voorspeld op basis van jouw prompt c.q. vraag; in het geval van bijvoorbeeld classificatiemodellen wordt een stuk tekst of afbeelding geclassificeerd op basis van vooraf bepaalde en getrainde classificaties. Denk bijvoorbeeld aan een filter dat op platforms als YouTube of Instagram automatisch herkent of een muziekfragment of afbeelding auteursrechtelijk beschermd materiaal bevat.

Voor het trainen van deze modellen worden computers, of eigenlijk hele krachtige servers, ingezet die alle informatie analyseren en (statistische) verbanden zoeken. En alles wat je met een computer doet gaat gepaard met een veelvoud kopieën van de brondata: denk aan opslag van data op hard disk of SSD, of tijdelijke opslag in RAM-geheugen of CPU cache. Dat laatste is met name relevant wanneer de modellen worden getraind op basis van auteursrechtelijke beschermde data, of ‘werken’ om in termen van de Auteurswet te spreken, zoals teksten, muziek of (bewegende) afbeeldingen. En omdat het maken van kopieën van een auteursrechtelijk beschermd werk onder het verbodsrecht van de maker of rechthebbende vallen, kan dit problematisch worden.

De TDM-exceptie: mogen computers ook lezen?

Dit probleem zag de Europese wetgever ook zo’n tien jaar geleden. Niemand had nog gehoord van generatieve AI, maar ‘big data’ en ‘tekst en data mining’ (TDM) waren een hot topic. TDM refereert daarbij met name aan de toen voorhanden technieken om in grote hoeveelheden ruwe data of tekst te zoeken naar patronen of relaties, of te analyseren op semantiek of sentiment. De toegankelijkheid tot grote hoeveelheden data en de ontwikkeling van geavanceerde machine learning-technologie maakte het genereren van nieuwe inzicht en kennis mogelijk. Eén van de struikelblokken was echter het auteursrecht: toegang tot de data betekende niet automatisch dat de data ook ‘gemijnd’ mocht worden.

Met o.a. het slogan ‘the right to read is the right to mine’ werd de roep om een auteursrechtelijke uitzondering voor TDM bij de wetgever steeds groter. Zodoende kwam de Europese wetgever met een richtlijn die, onder voorwaarden, verveelvoudigingen in het kader van tekst- en datamining uitzonderde van het verbodsrecht van auteursrechthebbende om het maken van verveelvoudigingen te verbieden. Heel platgeslagen betekent dit dat ook computers beschermde werken mogen lezen en daar inzichten, analyseren en patronen uit mogen halen, zoals mensen dat ook kunnen, zolang er maar rechtmatige toegang is tot de brondata. Net als voor mensen, geldt het dat het letterlijk oplepelen en hergebruiken en verspreiden van brondata niet zomaar mag. En nog een kleine kanttekening: TDM mag dat ook niet wanneer dat recht expliciet is voorbehouden, tenzij je onder de aparte uitzondering voor onderzoeksorganisaties of culturele instellingen valt.

Over de scope van de uitzondering is veel discussie geweest, zo ook in de rechtszaal. In andere EU-landen hebben we al verschillende uitspraken gezien van lagere en hogere rechters. Zo is ook in Nederland de TDM-uitzondering ingezet in een procedure tussen nieuwsuitgevers en HowardsHome.

Uitgevers vs. HowardsHome

HowardsHome bood sinds 2001 een digitale nieuwssignaleringsdienst aan zo’n zestig zakelijke klanten aan. Dagelijks verwerkten zij circa 30.000 berichten uit openbare RSS-feeds, elk met een hyperlink, de kop, een snippet van maximaal 150 tekens en waar beschikbaar een thumbnail. Zij had geen expliciete toestemming van uitgevers DPG, Mediahuis en NRC. Zij stelden dan ook dat HowardsHome daarmee inbreuk maakte op hun persuitgeversrecht, auteursrecht en databankenrecht. De zakelijke markt die HowardsHome bediende, exploiteren zij zelf via licenties van LexisNexis en ArtikelPro. De Rechtbank Amsterdam wees in 2024 alle vorderingen af. Opvallend was dat HowardsHome onder meer een geslaagd beroep deed op eerder genoemde TDM-exceptie.

Onlangs vernietigde het Gerechtshof Amsterdam dat vonnis en oordeelde dat HowardsHome inbreuk maakte op het auteursrecht en het persuitgeversrecht. Het hof wees het beroep op de TDM-exceptie af op twee gronden. De exceptie ziet alleen op verveelvoudigingen, dus het maken van (digitale) kopieën en niet op openbaarmakingen zoals publiceren op platforms of verspreiden via e-mails aan bijvoorbeeld klanten. Het selecteren en doorleveren van nieuwsberichten aan klanten is daarbij ook geen analysetechniek in de zin van art. 25a lid 3 Aw (de Nederlandse TDM-uitzondering).

Lezen, analyseren maar niet opnieuw oplepelen

De uitspraak bevestigt het eerder genoemde principe: je mag auteursrechtelijk beschermde teksten lezen en analyseren, maar letterlijk opnieuw oplepelen en verder verspreiden vereist toestemming van de rechthebbende (of een andere wettelijke uitzondering). De auteursrechtelijke uitzondering voor TDM maakt het stukje lezen en analyseren ook mogelijk voor computers onder bepaalde voorwaarden, maar houdt op waar het over verdere kopieën gaat en de verspreiding ervan. En juist dat laatste was onderwerp van discussie in de zaak tussen de uitgevers en Howardshome, en daarom is het niet vreemd dat een beroep op de TDM-exceptie faalde.

Ook het Hof van Justitie van de Europese Unie, de hoogste rechter voor de uitleg van EU-recht, buigt zich inmiddels over de reikwijdte van de TDM-exceptie. In een zaak tussen Like Company en Google (C-250/25) vroeg een Hongaarse rechter het Hof om uitleg van het EU-recht in een zaak over de chatbot Gemini. Like Company, een Hongaarse uitgever van nieuwswebsites, stelt dat Google haar artikelen zonder toestemming heeft gebruikt, zowel om Gemini te trainen als bij het opstellen van antwoorden in de chats, waarin de inhoud van die artikelen vervolgens terugkomt. Daarmee ligt onder meer de vraag voor of het trainen van een taalmodel onder de TDM-exceptie valt.

Het Hof heeft echter nog geen uitspraak gedaan: eerst brengt een Advocaat-Generaal, een onafhankelijke adviseur van het Hof, een gemotiveerd en niet-bindend advies uit, dat het Hof in de praktijk vaak (maar niet altijd) overneemt. Op 3 november 2026 deed Advocaat-Generaal Szpunar dat. In iets andere bewoordingen onderschreef hij het principe dat beschermde content wel gelezen en geanalyseerd mag worden, maar niet zonder toestemming letterlijk mag terugkomen in de stadia daarna. Hij achtte het daarbij ook relevant in hoeverre een model in staat was om makkelijk (delen van) content uit de training-data te reproduceren, zij het door intentionele werking of door nalatigheid in het ontwikkelproces. Hij is dan ook van mening dat van AI-ontwikkelaars verwacht mag worden dat zij passende waarborgen nemen om te voorkomen dat taalmodellen letterlijk beschermde content overnemen in hun output.

De finale uitspraak van het Hof hierin moet nog komen, maar de kaders van de TDM-uitzondering beginnen zich langzaam te kristalliseren. Het lijkt inmiddels wel duidelijk dat voor ontwikkelaars van AI, maar ook voor bedrijven en particulieren die AI gebruiken, je voorzichtig moet zijn met het overnemen en verder verspreiden of publiceren van AI-output.

Wil je meer weten over intellectueel eigendom en wat dit voor jou betekent?